Kuzulama

Koyunlarda gebelik süresi daha öncede belirtildiği gibi ortalama 5 ay dolayındadır. Doğum olayı bütün çiftlik hayvanlarında bir kısım hormonal ve sinirsel etkenlerin belli bir düzen içinde çalışmaları ile ortaya çıkan oldukça kompleks bir fizyolojik olaydır. Kuzulamanın başlangıcından hemen önce kandaki progesteron miktarı düşmekte ve östrojen miktarı hızla artmaktadır. Ancak bu olay doğum için mutlak gerekli bir faktör değildir. Doğumu asıl başlatan olayın dölütteki hormonal ajanın plasenta yolu ile anaya geçmesi olduğu, böylece yukarıda söylenen hormonal değişikliklerin, buna ek olarak laktasyonun başlamasında önemli rolü olan oksitosin hormonunun serviksin açılması ve uterus kontraksiyonlarının başlamasına neden olduğu bilinmektedir.

Kuzulama dönemi yetiştiricilerin işlerinin en yoğun olduğu dönemdir. Düzenli işletmelerde doğum için rüzgar ve yağıştan korunmuş ayrı bir bölmeye gereksinim vardır (Resim 5.7). Bu kısım özel olarak inşa edilebileceği gibi, sap, saman ve ot balyalarından da yapılabilir. Her 10 gebe koyuna bir doğum bölmesi hesap edilir. Eğer doğum bölmesi yapılacak ise bölmelerin yetiştirilen ırkın iriliğine göre en az 1.2 m² taban alanına sahip olması, altına bol ve temiz yataklık serilmesi gerekir. Bireysel bölmelerde yeni doğan yavru ve ana daha iyi gözlemlenir. Bu da özellikle zayıf ve çoğuz doğmuş kuzuların yakın gözetimini sağlar. Kimi durumlarda koyunlar merada da doğurabilir. Ancak doğan yavrunun sıcak ana karnından doğrudan soğuk diş çevreye çıkması önemli bir stres faktörü oluşturabilir. Bu nedenle özellikle doğumun çok soğuk mevsimlere rastladığı dönemlerde yavruyu koruyucu önlemler almakla ölüm oranı azaltılabilir. Grup doğum bölmeleri koyun yetiştiriciliğinde daha çok başvurulan yoldur. Bu bölmelerinde altının bol ve temiz yataklık malzemesi ile kaplanması gerekir. Bu noktada unutulmaması geren, kuzulara zarar veren en önemli faktörler hava cereyanı ve zeminin ıslak olmasıdır. Doğum mevsimi başlamadan önce yetiştirici doğum için gerekli olacak malzemeleri hazırlamalıdır.

Kuzulama üç evrede gerçekleşir. Bunlardan ilki serviksin genişlemesi, ikincisi fötüsün çıkması ve son evrede plasentanın atılmasıdır. Bu evrelerin her biri 3-4 saatlik zaman dilimini kapsar.

Doğumu yaklaşan koyun çeşitli davranışlarından belli olur. Huzursuzluk belirtileri gösterir ve sürüden ayrılarak saklanacak bir yer arar. Sık sık yatar kalkar ve başını göğe doğru kaldırır. Bu arada sancı çekmekte olan koyun sancıya paralel olarak zorlanma hareketleri yaparak yavruyu dışarı çıkarmaya çalışır. Bir süre sonra yavruyu taşıyan torba gözükür ve kendiliğinden patlayarak vajinayı kayganlaştırır ve yavru çıkışını kolaylaştırır. Bu torbanın müdahale edilerek patlatılması doğru değildir. Yavru zarları patladıktan sonra yavrunun başı ön bacakları üzerine uzanmış olarak görülür. Bu pozisyon yani kuzunun baş ve ön bacakları ile gelmesi normal geliş pozisyonudur. Eğer kuzu bu şekilde geliyor ise kısa sürede kendiliğinden dışarı çıkar. Bundan sonrada koyun hızla ayağa kalkarak içgüdüsel bir davranış ile yavrusunu yalamaya başlar. Nefes almakta olan kuzu anasının yalamasını kolaylaştıracak şekilde yardım eder ve sağlıklı bir yavru ise kısa sürede ayağa kalkarak içgüdü ile anasını emmeye başlar.

Emme olayı doğumu izleyen ilk 15-30 dakikada gerçekleşir. Böylece yavru en doğal besini olan ağız sütünü almış olur. Normal koşullarda yetiştiricinin doğum için herhangi bir müdahalesi söz konusu değildir. Eğer gerçek ıkınma hareketleri başladıktan 3-4 saat içinde doğum gerçekleşmiyor ise koyuna yardım edilmelidir. İlk doğumunu yapan şişeklerde daha sabırlı davranmak gerekir. Doğuma yardım ederken hijyen koşullarına uyulmalı, sabırlı ve hareketlerde nazik olunmalıdır. Doğum güçlüğü yaratan asıl önemli problem anormal geliş pozisyonlarıdır. Bu durumlarda başarı pozisyonun güçlüğüne bağlıdır. Bu noktada eller dirseklere kadar iyice yıkanıp dezenfekte edilip, uygun bir kayganlaştırıcı sürüldükten sonra bir parmak vaginaya sokularak hayvanın geliş pozisyonu kontrol edilmeye çalışılır.

Doğumdan sonra yetiştiricilerin karşılaştığı en büyük sorunlardan biri anası ölmüş veya çoğuz doğum yaptığı için yavrularını yeterince besleyemeyen ve mastitis vb. birçok neden ile doğum yaptığı halde süt veremeyen anaların yavrularını beslemesidir. Bu durumda doğumda yavrusunu yitiren koyunlar ağılda ayrı bir bölmeye alınmalı ve anası ölmüş kuzular bu yavruların yanına bırakılmalıdır. Bu arada eğer olanak var ise bakacak koyunun plasenta artıklarından kuzunun üzerine sürmek, ölen kuzunun postunu bakılacak kuzuya bağlamak gibi yollar denenebilir. Ancak ikinci yolun ölen kuzudan hastalık getirme tehlikesi vardır. Başvurulacak yollardan biri de kuzunun bacağını bir yere ayağa kalmasını engelleyecek şekilde bağlamaktır. Böylece kuzu sürekli yerde kalacağından koyun onu doğmuş yavrusu sanabilir. Koyunu bölmede bulunduğu sırada bağlı tutmakta yarar vardır. Bu şekilde kuzunun emme hareketine çok fazla karşı koyamaz.

Koyun ve yavrunun bulunduğu bölmeye çoban köpeği getirerek koyunda acıma duygusu yaratmanın da bu noktada faydalı olduğu bilinmektedir. Bu yollar başarılı olmaz ise yapay emzirme yöntemi uygulamak doğru olacaktır.

Hayvanların doğum bölmelerinde kalma süresi büyük ölçüde doğum yapan koyunların oranına ve mevcut bölmelerin sayısına bağlıdır. Güçlü ve sağlıklı tekiz kuzular doğumdan sonraki 24-36 saat içinde, ikiz kuzular ise 48 saat içinde bölmelerden çıkarılabilirler. Üçüz veya zayıf doğan kuzular ise üç ya da daha fazla gün bölmede kalmaları gerekebilir. Ana ve yavruların, bölmelerde tutulma sürelerinin uzaması, yavruların ishal ve zatüreye yakalanma olasılıklarını artırmakta, bu nedenle de bölmelerden mümkün olduğunca çabuk çıkarılmalıdırlar. Bölmelerden çıkarıldıktan sonra üç dört koyun ve onların kuzuları bir arada tutulur. Bu hem onların ortama alışmalarına yardımcı olur hem de terk edilmiş veya reddedilmiş kuzuların belirlenmesi yönünden avantaj sağlar. Birkaç gün sonra ise koyunlar daha büyük gruplara katılabilirler.

Bölmelerden çıkarılmadan önce koyunlar ve kuzularla ilgili bilgiler kaydedilmelidir. Kuzuların tanımlanması için gerekli işaretlemeler (kulak küpesi, boya vb.) bu zaman içinde yapılmış olmalıdır.