Koyunlarda Kırkım

Kırkım, koyun üzerinden yapağıyı makas veya makine ile kesme işlemidir. Yetiştirme yapılan bölgenin doğa koşullarına bağlı olmak üzere genellikle ilkbahar sonu ile yaz başlangıcı arasında yapılır. Kırkım zamanı, sıcak bölgelerde daha erken ve soğuk bölgelerde daha geç tarihte yapılmalıdır. Türkiye’de koyunlar genelde yılda bir kez kırkılır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde iki kırkım yapılır ve ikinci kırkım Eylül ayı içinde yapıldığından buna “güz kırkımı” denir.

Kırkıma başlamadan önce kırkım yerinin hazırlanması gerekir. Kırkım yeri gölgeli, serin, rüzgârsız, temiz, aydınlık ve kuru olmalıdır. Kırkım yeri tabanı düz olmalı, toprak zeminden kaçınılmalıdır. Tahta döşeme tercih edilmeli, bunun olmadığı koşullarda branda bezinden yararlanılmalıdır.

Kırkıma önce koçlardan başlanır. Koçu sırasıyla anaç koyunlar, şişek ve toklular izler. Kırkımın sağlığı açısından koyunların uygulamaya hazırlanması gerekir. Bu amaçla koyunların etek kısımlarındaki gübreli çakıldakların temizlenmesi ve akşamdan aç bırakılmaları gerekir. Aç kalan koyunlar kırkım esnasında pislemez. Koyunlarda kırkım makas, makine ve kimyasal olmak üzere üç yöntem ile yapılır.

   Makasla kırkımda koyunlar yatırılır ve ayaklar çapraz olarak bağlanır. Bu yöntemde yapağı parçalar halinde makasın iki bıçağı arasına sıkıştırılarak kesilir. Makasla kırkıma genel olarak sırttan (kaburga) başlanır, önce bir taraf daha sonra öbür taraf kırkılır. Makas ile kırkılan koyunun vücudu düzgün değildir. Yapağının bir miktarı koyun üzerinde kalır. Bu yöntemde koyun derisi, makine ile kırkıma oranla daha fazla kesilmektedir. Ortalama olarak usta bir kırkıcı, günde 60 koyunu kırkabilir. Büyük sürülerde daha az işgücü ile fazla sayıda hayvanı belli sürede kırkmak zorunluluğu olduğundan kırkım makineleri kullanılmaktadır. Kırkım makineleri akaryakıt veya elektrik ile çalışır. Sabit ve seyyar makineler vardır. Kırkım makinesi ile kırkım, üniform kırkım sayesinde yapağı miktar ve kalitesini artırırken, kırkımın kısa sürede bitmesini sağlayarak işgücünden de tasarruf sağlar. Makinenin kesici kısmı küçük olduğundan her türlü vücut girintisi ve çıkıntılarına kolayca adapte olabilmekte, derinin kesilme olasılığı daha düşük gerçekleşmektedir.

Kimyasal kırkım, yapağı gelişmesini bir süre için durduran bir proteinin enjeksiyonla koyunlara verilmesidir. Yapağıyı saran bir file koyuna giydirildikten sonra protein deri altına enjekte edilir. Koyunda bu sayede deri büyüme faktörü seviyesi artarken, yapağı folliküllerinin temelini oluşturan hücre üretimi azalır. Hücre üretimi yavaşlarken, lif çapı azalır ve lif incelir. Bu uygulamayı takip eden 48 saat içinde vücutta metabolize olur ve normal hücre üretimi yeniden başlar. Uygulamadan bir hafta sonra file koyundan çıkarılır ve yapağıda koyundan ayrılır. Bu uygulama bazı ırklarda hiç file giydirilmeden uygulamayı takip eden dönemlerde el ile yapağı hayvanın üzerinden alınır. Kırkım esnasında yapağı gömleği bir bütün olarak çıkartılmalı, parçalamadan sakınılmalıdır. Kırkım mümkün olduğunca deriye yakın yerden yapılmalıdır.

Kırkım esnasında deriyi, meme uçlarını ve penisi kesmekten kaçınılmalıdır. Kırkımı biten hayvanlardan derisinde kesik olan hayvanların yaralarına dezenfektan maddeler uygulanmalıdır. Kırkılan koyunlar kırkılacaklardan ayrılıp, birkaç gün soğuktan korunmalıdır. Yapağı gömleği kırkımdan sonra silkelenerek kaba pisliklerinden arındırılır. Daha sonra ızgaralı bir masa üzerine serilerek hem havalandırılır hem de çakıldak, toz ve topraktan temizlenir son olarak da bağlanarak çuvallara konur (Resim 6.9). Yapağı gömlekleri çuvallara doldurulurken sınıflandırılır.

Renkli, koç, koyun, toklu ve kuzu yapağılarını ayrı çuvallara koymaya özen gösterilir. Yapağılar çuvallar içine sıkı sıkıya basılmamaya özen gösterilmelidir aksi durumda yapağının parlaklığı olumsuz etkilenebilmektedir. Çuvallar nemsiz bir depoda yerden en az 15 cm yükseklikteki raflarda saklanmalıdır. Yapağının veya deponun nemli olması durumunda yapağının kızışarak değerinin düşmesi tehlikesi vardır.