STOMATİTİS (AĞIZ MUKOZASI YANGISI)

Stomatitis ağız mukozasının yangısı demektir. Yangı yaygın  (Stomatitis diffusa) veya lokal (Stomatitis localis) karakterde olabilir. Lokalize olduğu  yere göre de cheilitis (dudakların yangısı), gingivitis (diş etlerinin yangısı), glossitis (dilin yangısı) ve palatitis (sert damağın yangısı) olarak ifade edilir. Stomatitis primer bir hastalık olabildiği gibi bazı enfeksiyöz hastalıklar ve zehirlenmelerin önemli bir semptomu olarak ta görülür (sekunder stomatitis).

   Yangının Patolojik – Anatomik Görünüşüne Göre Stomatitis Tipleri

• St. erythematosa (St. catarrhalis)
• St. erosiva (Sıyrıklı ağız yangısı)
• St. vesiculosa, St. pustulosa (Kese şeklinde kabarcıklı ağız yangısı)
• St. papullosa (papüllü ağız yangısı)
• St. ulcerosa (ülserli ağız yangısı)
• St. diphtheroidea (Difteroid ve yalancı membranlı ağız yangısı)
• St. gangrenosa (Gangrenli ağız yangısı)
• St. phlegmonosa (Flegmonlu ağız yangısı)

   Etiyoloji

   Primer nedenler:  Mekanik – Travmatik, Şimik, Termik

   Sekunder nedenler: Toksik, Vitamin noksanlıkları,Enfeksiyöz

   Mekanik-travmatik etkiler: Dikenli, kılçıklı sert yemlerin alınmasıyla oluşan yaralanmalar, batıcı yabancı cisimler, kemik parçaları, diş anomalileri, diş değiştirme, ağız boşluğundaki maniplasyonlar (Örneğin, operasyonlar),  padan ve rumen sondası tatbikatları ve ilaç içirme sırasındaki travmalar, hayvan sahiplerince ağız içinde tedavi amacıyla yapılan bazı uygulamalar

   Şimik etkiler: Çeşitli irkiltici ilaçlar ile yakıcı asit ve alkalilerin tedavi amacıyla yeterince sulandırılmadan kullanılması veya kazaen alınması, yakıcı özelliği olan sanayi artıklarının ve yakıcı pomatların hayvanlar tarafından kaza eseri yenmesi veya yalanması, kapsül şeklindeki ilaçların ağız içerisinde açılması, hardal vb. irkiltici yemlerin, küflenmiş ve ekşimiş yemlerin yenmesi sonucu stomatitis oluşabilir.

   Termik etkiler: Burada çok sıcak veya donmuş yemlerin verilmesi söz konusudur.

   Vitamin noksanlıkları: Özellikle hipovitaminozlarda (A, C ve B vitaminleri) mukoza direnci düşer ve bu nedenle mukozalar kolaylıkla yangılanabilir.

   Enfeksiyöz stomatitler (Stomatitis infectiosa): Viral, bakteriel, mykotic etkenler

   Sığırlarda Stomatitis ile seyreden hastalıklar:

• Şap (Aphthae epizooticae)
• Sığır vebası
• Virus diarrhoe-Mucosal disease komplex (VD-MD)
• Coryza Gangrenosa bovum (CGB)
• St. papullosa
• St. proliferativa
• St. vesicularis
• Muzzle disease
• Dana difterisi (nekro bacillosis)
• Dil aktinobasillozu
• Pamukçuk (Soor)
• Fusospiroketozis
• Mavi dil

   Koyun ve keçilerde Stomatitis ile seyreden hastalıklar:

• Şap
• PPR
• Ecthyma contagiosa ovis et capria
• Mavi Dil (Blue toungue)
• Koyun çiçeği
• Mikotik stomatitis (süt emenlerde)
• Kuzu difterisi

   Atlarda Stomatitis ile seyreden hastalıklar:

• St. vezikülaris
• At çiçeği

   Hastalık Belirtileri:

• İştahın kısmen veya tamamen kaybolması
• Salya akıntısı
• Yavaş ve ağrılı çiğneme, ağız şapırdatması, diş gıcırdatması, boş çiğneme hareketleri, huzursuzluk, korkulu bakışlar, bazen ağızdan yemin geri düşmesi.
• Ağızda pis koku
• Ağız boşluğunun muayenesinde mukozadaki defektler ve yangı semptomları görülür (Ağız mukozası sıcak ve ağrılıdır).
• Ağzı bazen açık tutar, bazen de açtırmak istemez
• Yüz şiş olabilir (deri altı dokularda yangı ve flegmon gelişirse)
• Bölgesel lenf yumrularında şişme ve ağrı gibi yangı belirtileri
• Sistemik hastalıklara bağlı sekunder stomatitislerde doku nekrozu sonucu toksemiler ortaya çıkabilir ( Oral nekrobasilloz ve sistemik viremiler)
• Sekunder nitelikteki ağız yangılarında; ağız lezyonlarının ve fonksiyonel bozukluklarının yanı sıra o hastalığa ait diğer semptomlar da mevcuttur

   Komplikasyonlar

• Açlık sonucu zayıflama
• Komşu organların yangılanması
• Dişlerin düşmesi
• Dehydrasyon (Exsiccose)
• Septisemi

   Tanı:

   Aşağıdaki maddelere göre tanı konur.

• Anamnez(Ayırıcı tanıda da önemli): Şimik ve fizik nedenlere bağlı stomatitisler hakkında bir fikir verebilir.
• Klinik semptomlar
• Laboratuar muayeneleri
• Akut vakalar (Viral enfeksiyonlar, yeni travmalar ve zehirler) kronik vakalardan (Genellikle bakteriyel enfeksiyon, diş bozuklukları) ayırt edilmeli

   Ayırıcı Tanı:

• Yutak yangısı
• Yutak felci
• Özefagus tıkanması: Ağızdan sicim tarzında salya akar fakat ağızda hiçbir lezyon yoktur. Ayrıca sekonder timpani şekillenmiştir. Rumen sondası özefagustan geçmez.
• Yabancı cisim
• Tümörler
• Sekunder stomatitislerde diğer organ ve sistemlerde bulunması gereken tipik semptomlar dikkate alınmalıdır.

    Hastalığın seyri: Flegmonlu, nekrotik ve ülseratif ağız yangıları hayvanın yemi almasını, çiğnemesini ve yutmasını engellediği için prognoz bakımından kötüdür. Bu tip yangılar sepsis sonu ölümede yol açabilir.

   Tedavi:

• Neden ortadan kaldırılır.
• Hayvanın önünde bol ve temiz su bulundurulmalıdır.
• Kolay çiğnenebilen ve yutulan yemler (Burun-Meri sondası veya rektal yolla, damar içi)
• Enfeksiyon söz konusu ise hastalar izole edilir.
• Mekanik-travmatik nedenlere bağlı olan hafif derecedekiler kendiliğinden iyileşebilir (Gliserin iode)
• Antiseptik ve büzüştürücü solüsyonlar
  Creolin % 1–2 sol.
  Rivanol % 0,1–1 sol.
  Trypaflavin  % 1 sol.
  Potasyum permanganat  % 0,1–1 sol.
  Borik asit % 3 sol.
  Sodyum bikarbonat % 5 sol.
  Glyserol % 1 sol.
  Papatya çiçeği
  Fizyolojik tuzlu su
  Potasyum klorür % 3 sol.
  Oksijenli su % 0,5 – 3 (1 tas suya 1 çay kaşığı)
  1 lt suya 2 kaşık sirke
• Nekrotik yangılarda: Nekrotik dokular mekanik olarak kaldırılır. Tentürdiyot, bakır sülfat (% 5 – 10), gümüş nitrat (% 5–10) gibi yakıcı ilaçlar sürülür.
• Ülser oluşumunda şirurjikal yara tedavisi
• Sekunder stomatitislerde esas hastalığın tedavisi
• Parenteral antibiyotik uygulamaları (Enf, sepsis!)
• Lokal anesteziler (Özellikle: Gingicain)
• Gingivektomie (kronik yangılı diş etleri veya proliferasyonlar)
• Kortikosteroidler (Enf !)
• A, B, C vitamin enjeksiyonu
• Dehidrasyon tehlikesine karşı tedbirler alınır.
• Antimykotika: Candida albicans enfeksiyonlarında Nystatin (Ör; Mikostatin), % 10 – 25’lik Borglyserol sol. Gliserin iode, % 2 Metilen mavisi, % 1 Jansiana violet

   KAYNAK: Prof. Dr. Yusuf GÜL – Geviş Getiren Hayvanların İç Hastalıkları