Ayçiçeği Silajı

Yem maliyetlerinin hayvan beslemede önemli bir yer tutması sebebiyle son yıllarda silaj yemler özellikle tercih edilmektedir. Bu bağlamda alternatif yem bitkileri ve silajlarının yapılması gündeme gelmektedir. Her ne kadar ayçiçeği tohumu (çekirdeği) için yetiştirilse de bir yem kaynağı olarak da kullanılabilmektedir. Ayçiçeği öncelikle Amerika ve Rusya olmak üzere dünyanın çeşitli bölgelerinde silaj üretimi amacıyla başarıyla yetiştirilmektedir. Ayçiçeğinin mısıra göre daha düşük iklim sıcaklığında gelişebilmesi ve ekilen tohumların hızlı gelişimi sebebiyle, yetiştiriciliği değişik Avrupa ülkelerinde de ilgi görmektedir.

Ülkemizde değişik iklim özellikleri hüküm sürdüğünden, çoğu zaman sulama imkanının olmadığı bölgelerde ikinci ürün yetiştirmek mümkün olmamaktadır. Ülkemizde ayçiçeği yağlık ve çerezlik olarak yetiştirilmekte olup daha yüksek verim alınabilen (yağlık, çerezlik), birinci ve ikinci ürün olarak yetiştirmeye daha uygun çeşitlerin elde edilmesi amacıyla ıslah çalışmaları yapılmaktadır. Bölgeden bölgeye değişmekle birlikte normal ekim dönemi bahar aylarıdır. İkinci ürün ekimlerinde bitki boyu, tabla çapı, yağ oranı ve vejetasyon periyodunda azalmalar olmaktadır.

Ayçiçeği, kurağa toleranslı olması ve kısa sürede biçime gelmesi nedeniyle sulama imkanı olmayan yerlerde alternatif silaj bitkisi olarak yetiştirilebilmektedir. Kuraklık ve dona karşı mısıra göre daha dayanıklı olan ayçiçeği, mısırın yetişmediği topraklarda ve iklim koşullarında rahatlıkla yetişebilir. Bu sebeple özellikle yarı kurak ve sert iklime sahip bölgelerde mısıra alternatif bir silajlık yem bitkisi olarak değerlendirilmektedir. Ayçiçeğinin bu tip iklim özelliklerine sahip bölgelerde silajlık yem üretimi olarak çoğunlukla mısırdan daha üstün olduğu söylenebilir. Eski yıllarda yapılan çalışmalarda ayçiçeği silajının besinsel değerinin mısır silajının %80’i düzeyinde olduğu belirtilmekteydi. Ancak silaj yapım teknolojisinin gelişmesine paralel olarak bu oranın günümüzde %90-95 düzeyinde olduğu yapılan çalışmalar ortaya konulmuştur.

Ayçiçeği silajı, mısır silajına oranla kuru madde esasına göre daha fazla ham protein ve yağ içerir. Mısır silajında genel olarak %8-9 oranında ham protein bulunurken, bu oran ayçiçeği silajında %10-12 düzeyindedir. Yine yağlık olarak üretilen ayçiçeğinden yapılan silajın yağ oranı %10-12 iken, mısır silajının yağ oranı yaklaşık %2-3 düzeyindedir. Yağlık olmayan ayçiçeğinden yapılan silajlar da mısıra göre daha fazla yağ içerir. Tablo 25’te düşük ve yüksek düzeyde yağ içeren benzer kuru madde düzeyine sahip ayçiçeği silajlarının bazı besin maddeleri değerleri verilmiştir. Diğer taraftan ayçiçeği yüksek selüloz ve lignin düzeyine sahiptir. Mısır silajı ile kıyaslandığında 1.5-2 kat daha fazla ham selüloz, 2-3 kat daha fazla lignin oranına sahiptir. Lignin ve yağ düzeyinin yüksek olması nedeniyle ayçiçeği silajının hayvanlara verilme oranı toplam rasyon içinde sınırlı düzeyde olmak zorundadır.

Silaj yapımı amacıyla iyi gelişen ayçiçeği çeşitleri tercih edilmelidir. Ayçiçeği birim alandan yüksek düzeyde verim alınabilen, hayvanlar tarafından sevilerek tüketilen su bakımından zengin bir kaba yemdir. Silaj üretimi amacıyla selüloz içeriği daha düşük olan ve dolayısıyla hayvanlar tarafından daha iyi sindirilen çeşitler geliştirilmiştir. Bazı çerezlik çeşitlerden silaj üretimi için iyi sonuçlar alınabilmektedir. Silaj için en uygun biçim zamanının çiçeklenme sonu (çiçeklenme tamamlandığında) olduğu ve bu dönemde biçilen üründen istenilen kalitede silaj elde edilebildiği belirtilmekle birlikte, ayçiçeğinden en iyi kalitede silaj elde edebilmek için çiçeklenme başında veya tanelerin süt olum döneminde hasat edilebileceği ifade edilmektedir. Silaj yapımı için en uygun kuru madde oranı % 28-40 olarak belirtilmekle birlikte, bütün silaj oluşum aşamalarında oluşabilecek sorunların en aza indirilebilmesi için kuru madde oranının %35 ve üzerinde olması tavsiye edilir. Yaprakların kuru ve kahverengi görünüşte olması kuru madde düzeyi ile ilgili yanılgılara sebep olabilir. Taneler tam olgunlaştığında bile tüm bitki kuru madde oranı hala %20 düzeylerinde olduğu için, bu durum başarılı
bir fermentasyonu engelleyebilir. %30 oranının altında kuru madde içeren ayçiçeği materyali silajlarında genellikle istenmeyen tipte fermentasyon ortaya çıkmaktadır. Ayçiçeği bitkisi olgunluk döneminde bile yüksek nem düzeyine sahip olduğundan silolanmadan önce soldurulmalıdır.

Ayçiçeği, silaj fermentasyonu için gerekli olan kolay eriyebilir karbonhidratları yeterli düzeyde içermektedir. Kaliteli bir silaj elde edebilmek için uygun dönemde biçilen ayçiçeği, yaklaşık 1 cm uzunluğunda parçalanmalıdır. Ayçiçeğinin sahip olduğu yüksek selülozun sindirilme derecesini olumsuz etkilemesi, biçim döneminde kuru madde düzeyinin düşük olması ve fiziksel yapısından dolayı soldurma işleminin zor olması veya hiç yapılamaması silaj yapımını zorlaştırmaktadır. Bu olumsuzluklardan en öne çıkanı biçim döneminde düşük kuru madde düzeyine sahip olmasıdır. Ayçiçeğinin karma silajlarının yapılmasıyla belirtilen olumsuzlukları büyük oranda giderebilmekte ve daha kaliteli ve besin değeri daha yüksek silajlar elde edilebilmektedir. Bu amaçla özellikle mısır silajı gibi kuru madde bakımından daha yüksek değere sahip yemlerle birlikte karma silajının yapılması tavsiye edilebilir. Karma silaj yapımı için parçalanmış mısır, ayçiçeği silajına eklenerek, 1 kısım ayçiçeği, 3-4 kısım mısır olacak şekilde birlikte silolanabilir. Yine iyice ezilmiş kuru yemler, saman ve otlar silaj içine katılarak ayçiçeği silajındaki kuru madde miktarı artırılabilir. Diğer yemlerle (mısır, yonca, üçgül gibi) karma silajlarının yapılması ile ayçiçeği silajının tadı hayvanlar için daha iyi hale getirilmiş olur. Ayçiçeği silajı silolanmamış haline göre hayvanlar tarafından daha sevilerek tüketilir. Tablo 27’de ayçiçeği ve mısır silajının değişik oranlarda karıştırılarak birlikte silolanması ile elde edilen bazı silaj kalite özellikleri ve besin maddeleri sindirilebilirlikleri verilmiştir. Ayçiçeği silajı özellikle süt hayvanlarının beslenmesinde önemli bir yem kaynağıdır. Değişik araştırmalar ayçiçeği silajı tüketen süt ineklerinde süt yağında önemli artışlar gözlendiğini, fakat kuru madde tüketiminin ayçiçeği silajı tüketimiyle azaldığını ve buna bağlı olarak süt veriminde önemli düzeyde düşmeler oluştuğunu ortaya çıkarmıştır. Süt veriminde ortaya çıkan düşüşler ayçiçeği silajının yüksek yağ içeriğine bağlanmaktadır. Bu sebeple yüksek verimli süt ineklerinde kullanımında dikkatli olunmalıdır.

KAYNAK : SİLAJ VE SİLAJ KATKILARI ( PROF. DR. VAROL KURTOĞLU )