Koyunların Otlatılması

Koyun bir mera hayvanıdır. İleri entansif koşullar ve bu koşullara uygun genotipe sahip ırk veya tipler dışında karlı bir koyunculuk için mera önkoşuldur. Kuramsal olarak koyunların tüm besin maddesi gereksinimlerini meradan karşılamaları mümkündür. Özellikle gebeliğin ikinci yarısı, büyüme, laktasyon gibi dönemlerde karşılaşılan besin maddesi gereksinimleri yalnız taze ve kuru çayır otu gibi kaba yemler ile karşılama olanağı yoktur. Bu durumdaki hayvanların sindirim sistemlerinin kapasiteleri gerek duyulan besin maddelerinin tamamını kaba yemlerden karşılanmasına olanak vermez. Buna karşın koyun besleme için olanaklar ölçüsünde meradan yararlanmak karlı bir koyunculuğun önemli gereklerindendir. Nitekim koyun yetiştiricileri çok ekstrem hava koşulları dışında yaz kış koyunlarını meraya çıkarmaktadırlar. Koyunlar için en uygun yerler kuru ve yüksekte olan alanlardır. Alçak, nemli, bataklık ve özellikle üzerinde su toplanan alanlar koyunlar için uygun değildir. Bu alanlarda yetişen otların besin değeri iyi olmadığı gibi, bu tip otlaklar çeşitli parazitlerin yoğun olduğu alanlardır.

Koyun ve keçiler sığırdan daha fazla yoğun yem tüketirler. Çünkü onların sindirim sisteminin uzunluğu enerji ihtiyacını karşılama noktasında göreceli olarak daha kısadır. Meralardaki yabani otsu ve yapraklı bitkiler koyun ve keçilerin birincil ve en ekonomik besin maddesi kaynağıdır. Meradaki bitkilerin vejetatif dönemde yüksek enerji ve proteine sahip olmalarından dolayı bu dönemde koyunların tüm besin maddesi ihtiyaçlarını kaşılayabilirler. Bitkiler olgunlaştıkça lezzetleri ve sindirilebilirliği azaldığı için vejetatif dönemde bitkilerin korunması noktasında meralar rotasyon usulü otlatmaya tabi tutulur. Otlatma mevsiminin ilk dönemlerinde esasında çalımsı bitkiler (odunsu, sarmaşıklar, çalılık) ve çiçekli bitkiler (yabani otlar) sıradan mera bitkilerine göre daha yüksek enerji ve protein sahiptirler. Koyun mükemmel bir yabani ot yiyicisidir.

Koyun Otlatmanın Yararları

1. Otlatma atmosferdeki CO₂ seviyesinin azalmasına yardımcı olabilir ve her bir kg canlı ağırlık kazancında düşük fosil yakıt tüketimi ile sera gazı salınımını azaltabilir.
2. Koyunun yem arama alışkanlıları diğer otlayan çiftlik hayvanlarından farklıdır ve bu durum biyolojik çeşitliliğin oluşması ve korunmasına yardımcı olur.
3. Belirli alanlarda otlatma kozalaklı ağaçların büyümesini artırdığı ve vejetasyonun gelişmesine yardımcı olacağından toprak erozyonunun azalmasını sağlar.
4. Koyunların otlatılması mera taşıma kapasitesini ve genel olarak üretimi arttırabilir.
5. Yabancı ot mücadelesinde kalıntı bırakan herbisitlerin kullanılamadığı yüzey sularının yakınındaki bölgelerde koyun otlatılabilir.
6. Koyun otlatma yabancı ot kontrolünde kimyasalların kullanılmasına alternatif olarak kullanılması eşsiz bir fırsattır.
7. Koyun gübresi besin değeri yüksektir ve doğal gübre olarak kullanılmaktadır.
8. Otlanan bitkilere gelen ışık şiddeti azalır, ışık yoğunluğunun azalması alt kısımlara gelen suyun korunmasını teşvik eder ve stoma direncini artırır.
9. Otlak ve meralarda yapılan hayvansal üretim ile ekonomik bir gelir elde edilmesi sağlanmaktadır.
10. Otlatma nispeten ucuz ve enerji tasarruflu besin kaynağı sağlar.

Meralar

Üzerinde evcil hayvanlar için doğal veya yapay bitki örtüsü bulunduran yem alanlarına mera denir. Meralar çayırların aksine nispeten yüksek ve taban suyu derinlerde olan alanlardır. Oluşumlarına göre doğal ve yapay mera olarak ikiye ayrılırlar.
•Doğal Meralar

Bulundukları yerlere, bulundurdukları bitki çeşitlerine ve faydalanma şekline farklılık gösterirler. Bitki örtülerinde genellikle çimenler (buğdaygiller), baklagiller ve diğer otsu bitki türleri bulunur. Bu gruba giren mera çeşitleri kıraç meralar, orman içi meralar, alp meraları ve yaylalar olarak sıralanır.
•Yapay Meralar

Sulu veya kıraç koşullarda, mera veya tarla arazisinde uzun veya kısa günler için insanlar tarafından ekilerek kurulan yüksek verimli yem alanlarıdır. Hazırlandıktan sonra uzun yıllar kullanılan devamlı yapay meralar kurulabildiği gibi belli bir zaman diliminde (5 yıl) ekim nöbeti kapsamında kurulan meralarda kullanılmaktadır. Yapay meralar daha çok entansif koyun yetiştiriciliğinde önem taşır. Koyunlar doğal meradan olduğu kadar, koyunların otlatılmasına ayrılmış yapay meralardan da çok iyi yararlanabilirler. Bu amaçla oluşturulacak yapay meraların baklagil ve buğdaygil otları içermesi yararlı olacaktır. Bu sayede bitkilerin olgunlaşma zaman ve süreleri farklı olacağından meradan rasyonel yararlanma süresi uzar. Farklı familyaya ait bitkilerin temel besin maddelerinin yanı sıra mineral ve vitamin içerikleri de farklı olacağından karışık meralar daha dengeli beslenme olanağı sağlar.

Mera Yönetim İlkeleri

1. Mera seçimi yapılırken, büyüme gereksinimleri, mevsimsel gelişme, üretimdeki dalgalanmalar ve besin kalitesi gibi bitkinin ihtiyaçları göz önünde bulundurulmalıdır.
2. Koyunlar açısından bakıldığında, beklenen performans, besin alım düzeyi, yem kalitesi ve lezzet gibi gereksinimler dikkate alınmalıdır.
3. Taze ve temiz su ve minerallere kolay ulaşım sağlanmalıdır.
4. Koyunlar günlük 7.5-10 litre suya ihtiyaç duyarlar.
5. Koyunlar arazi topografyasına bağlı olarak suya ulaşım için 3-5 kilometre yürüyebilirler. Kat ettikleri mesafenin üretime önemli etkisi vardır. Su için fazla zaman harcamaları koyunların ihtiyaçlarını karşılanması için daha fazla enerji ve zamana ihtiyaç duyarlar.
6. Koyunlar merada iklime bağlı korunma veya dinlenme için ağaçlık alanlar veya basit sundurma benzeri yapılara ihtiyaç duyarlar.
7. Hayvanlar sıcak yaz aylarında daha serin ve korunaklı bölgeler ararlar, bu alanlar genellikle ağaç altı ve su kenarı bölgelerdir. Buralarda zamanla aşırı otlatmaya bağlı sorunlar ortaya çıkabilir.
8. Çiftlik hayvanları genellikle erken ilkbaharda güneye bakan kuru olan kısımları aşırı kullanırlar, yılın sıcak aylarında daha korunaklı ve sulak alanlara geçerler. Kuzeye bakan yamaçları genellikle az kullanırlar.
9. Meralarda yıl içinde birim alanda otlayacak hayvan sayısının doğru planlanması meranın uzun yıllar sağlıklı kullanımı açısından önemlidir. Meralarda Koyunların Otlatılması Koyunların merada otlatma yönetimi yetiştiricilik açısından öncelikli konudur. Gerek yapay gerekse doğal meralardan koyun otlatmak için yetiştirici ve çobanların bilmesi ve uyması gereken bazı konular vardır. Bunların başında yetiştiricinin meradan yararlanırken hem hayvanı hem de bitkiyi düşünmek zorunda olması gelir. Yetiştirici meradan rasyonel bir şekilde yararlanabilmesi için bitkilerin olgunluk dönemini iyi saptaması ve buna uygun otlatma planını yapması gerekir. Erken otlatılan meraların verimi düşer, geç otlatılanlarda ise bitkilerin selüloz miktarı yükseleceği için besin maddesi olarak değeri düşmektedir. Mera otları ile beslemenin tek başına yeterli olup olmadığının en iyi ölçüsü hayvanların kondisyonudur. Eğer merada otlayan koyunlar kondisyonlarını koruyor ve üzerinde durulan verimi beklenen düzeyde üretebiliyorsa mera otlarından gereksinim duydukları besin maddesini karşılayabiliyorlar demektir. Aksi halde bir miktar kesif yem verme zorunluluğu vardır. Verilecek kesif yem miktarı özel durumlara göre değişmekle birlikte koyun başına günde 100-200 g dolayında olmalıdır. Bu miktar artırıldığı takdirde koyunların mera otu tüketme arzusu azalır. Ancak mera kalitesi yetersiz ve meradaki ot miktarı hayvanın günlük besin maddesi gereksinimini karşılamaktan uzaksa doğal olarak hayvana gereken besin maddelerini kesif yem ve kuru otla karşılama zorunluluğu ortaya çıkar. Koyunların mera otlarını tüketim miktarı büyük ölçüde mera otunun kalitesine bağlıdır. Koyunlar kaliteli otu, düşük kaliteli otlara göre daha fazla tüketmektedirler. Yapılan çalışmalar göstermiştir ki kaliteli mera otu daha kolay sindirilebilmekte dolayısıyla sindirim sistemini daha hızlı terk etmektedirler. Bu da koyunların daha fazla miktarda ot tüketmesini sağlamaktadır. Mera otlarının lezzeti de tüketimi etkileyen önemli bir unsurdur.
   Koyunlar meraya sürünün büyüklüğüne göre bir veya daha fazla çoban tarafından götürülür. Eğer çoban sayısı fazla ise çobanlardan deneyimli olanı önden yavaş yürüyerek sürüyü götürür, diğeri ise arkadan gelerek dağılan koyunları toplar. Koyun sürülerinde çoban köpekleri çobanın önemli bir yardımcısı olarak iş görmektedir. Eğitilmiş köpekler sürüyü merada gütmeye çobana yardımcı olmasının yanında sürüyü kurt, tilki gibi yırtıcı hayvanlardan da korurlar. Koyunların meraya çıkma zamanı da çok önemlidir. Koyunlar sıcak yaz günlerinde günün serin saatlerinde bazen de gece otlatılırlar. Günün sıcak saatlerinde ise merada uygun gölgelikler (ağaç, basit sundurma vb.) altında dinlendirilirler. Eğer merada bunlar yoksa basit şekilde gölgelikler inşa edilir. Çok nemli ve çiğ düşmüş meralara hayvanları sokmak doğru değildir. Çiğin çözülmesi beklenmeden meraya sokulduklarında sindirim bozuklukları görülebilir. Meraya çıkmadan önce koyunların sulanması doğru bir yaklaşımdır. Aksi halde koyunlar merada biriken suları veya sağlıksız durgun suları içebilirler. Diğer yandan ıslak meraların daha çok iç ve dış parazit taşıdıkları unutulmamalıdır. Koyunlar baklagil otlarının yoğun olduğu meralara götürülecek ise sabah meraya çıkmadan önce bir miktar kuru ot vermek doğru olur.
   Otlatma Yöntemleri Otlatma yöntemi, temelde meradaki hayvanların otlama alışkanlıklarının kontrol edilmesidir. Hangi hayvanlar ile nasıl, ne zaman, ne kadar uzunlukta otlatma yapılacağını ve otların canlılığını uzun süre koruyacakları şekilde otlatılacağı, meradaki ot verimi ve hayvanların performansını nasıl etkileyeceği konularını ayrıca ele almaktadır. Merada aşırı otlatma kadar az otlatmada toprak ve su kalitesine olduğu kadar bitki ve hayvan sağlığına da zarar verir.

-Sürekli Otlatma

Sürekli otlatma sezon boyunca hayvanların merada otlamalarının serbestçe sağlandığı bir sistemdir. Hayvanların minimum hareket ve yakın mera alanları içinde otlatma uygulamasının sürdürülmesidir. Eğer mera yeterince ot kapasitesine sahipse, sürekli otlatma bazen diğer otlatma sis- temlerine göre daha yüksek bireysel performans sonucu verebilmektedir. Ancak sürekli otlatma genellikle yem kalitesi ve miktarında kötüleşmeye neden olmaktadır. Meralar genellikle çiftlik hayvanları tarafından düzensiz otlatılmaktadır, bu durumdan çiftlik hayvanları kadar bazı bitkilerde olumsuz etkilenmektedir. Gübre merada düzensiz bir şekilde dağılır. Birim alandaki hayvan sayısı daha düşüktür. Bu sistemde yabancı otlar ve diğer arzu edilmeyen bitkiler genellikle varlıklarını sürdürmektedirler. Birim alanda tutulacak hayvan sayısı meranın en kötü dönemde verdiği ot miktarı dikkate alınarak belirlenir. Genellikle yaz boyunca birim alandaki hayvan sayısı azalmakta veya koyunlar ağırlık kaybedebilmektedirler.

-Kontrollü Otlatma

Kontrollü otlatma sisteminde yetiştiricinin otlayan hayvanlar üzerindeki kontrolü daha fazladır. Koyunlar uzun süre merada kalırlar ve parsellerin boyutları hareketli çitler ile ayarlanır. Merada ot gelişimi yavaş olduğunda otlama alanı arttırılabildiği gibi, ot gelişimi hızlı olduğunda alan daraltılabilir. Kontrollü otlatmada meradaki bitkilerin günlük büyümeleri kontrol edilir ve ek arazi gerekip gerekmediği buna göre karar verilir. Meralar otlanmadan sonra çok çabuk kendini toparlar ve daha uzun bir süre verimli olarak kullanılabilir. Bu sistemin farklı isimlerle adlandırılan şekilleri bulunmaktadır.

-Basit Rotasyon Otlatma

Birden fazla mera alanının kullanıldığı, otlatma mevsiminde hayvanların bu alanlarda değiştirilerek kullanıldığı bir otlatma sistemidir. Meradaki bitkilerin tekrar büyümesi ve yeniden otlamaya uygun hale gelmesi için bir dinlenme periyoduna ihtiyaç vardır. Kurtçuklar ile daha az enfekte olacağından mera daha dayanıklı olmaktadır. Basit rotasyonlu otlatma genellikle ot verimini ve kalitesini artırır. Birim alanda otlayan hayvan sayısı artar. Yabancı ot kontrolü iyidir. Birim alandan daha fazla et ve süt üretilir. Diğer taraftan merayı bölmek için kullanılan malzemeler sürekli otlatmaya göre maliyeti artırmaktadır. Parsellenmiş her mera alanında suluk ve barınak sistemlerinin inşası gerekmektedir.

-Yoğun Rotasyon Otlatma

Birçok mera alanının kullanıldığı bir sistemdir. Çoğu kez padok veya hücre sistemi olarak adlandırılır. Genelde hayvanlar padoklara otlar 25-30 cm uzunluğa ulaştıklarında konur ve otlatma sonunda bitki boyları 8 cm indiğinde hayvanlar buradan çıkarılarak parsel dinlenmeye bırakılır. Hayvanlar meranın büyüklüğü ve kullanımına dayalı olarak bir padoktan diğerine taşınır. Padok sayısı ve rotasyon sıklığı hayvanın türü ve üretim hedefleri gibi birçok faktöre bağlı olarak değişkenlik gösterir. Üç günlük bir zaman diliminden sonra bitkilerin yeniden büyümelerinin gerçekleşmesini takip eden dönemde otlanmaya başlayabilir. Bu noktada genellikle tavsiye edilen hayvanların her 3-7 günde bir yeni bir padoka geçebileceği şeklindedir. Yoğun rotasyon otlatma genellikle her bir dönüm alandan daha fazla ot üretimi/tüketimi ile sonuçlanır. Birim alanda tutulan hayvan sayısı basit ya da yoğun rotasyon otlatma sisteminde uygulamadaki başarıya bağlı olarak arttırılabilir. Gübre daha eşit olarak meraya yayılır. Padokta bulunan hayvanlar genelde her şeyi yeme zorunda kaldıklarından yabancı ot kontrolü daha iyidir. Yoğun rotasyon otlatma sistemi üst düzeyde beceri ve yönetim yeteneği gerektirir. Başlangıç maliyetleri çit ve su altyapısı nedeniyle daha yüksek olacaktır. Her padok içi su sistemi ve padok inşası zor olabilir. Eğer meranın dinlenme döneminde bulaşıcı parazit larvalarının ölmesi için yeterli zaman bırakılmaz ise yoğun rotasyon otlatma koyun ve kuzularda iç paraziti şiddetlendirebilir.

-Şerit Otlatma

Bu sistem hayvanlara her gün taze bir merada otlama iznini veren bir otlatma sistemidir. Padok otlama sistemi içinde organize edilmiş ve hayvanlar elektrikli çit ile kontrol edilmektedir. Çitler hayvanlara taze ot sunma anlamında günde bir veya iki kez yer değiştirilebilir. Bu uygulama en yoğun emeğin harcandığı bir sistemdir. Şerit otlatma yüksek kalitede ot ve en az atık ile sonuçlanır.

-Creep Otlatma

Süt emme dönemindeki genç hayvanların çitlerin içindeki bir bölmeden taze otların bulunduğu alana geçişini sağlayan otlatma yönetimidir. Böyle bir sistemin etkin olabilmesi için kuzuların geçtikleri alanlardaki ot kalitesinin değeri arttıkça bu uygulamadan elde edilecek yarar o oranda artmaktadır. Kuzular daha kaliteli otlaklarda bakılmanın yanında enfekte larvalara daha az maruz kalmaktadırlar.

-Yıl Boyunca Otlatma

Birçok yetiştirici için uzun otlatma periyodu daha gerçekçi bir hedef olmasına rağmen soğuk iklimin yaşandığı bölgelerde bu mümkün olabilmektedir. Kış otlatması için en uygun olanı uzun boylu çayır otudur. Küçük tahıllar, kök bitkiler ve biçim sonrası gelişen otlar otlatma sezonunu uzatmak için diğer alternatiflerdir.

-Farklı Türle Otlatma

İki veya daha fazla türün birlikte veya ayrı olarak aynı otlatma mevsiminde aynı otlakta otlaması olarak tanımlanmaktadır. Karışık tür ile otlatma gerekçesi hayvanların farklı otlama tercihleri ve beslenme benzerlikleri farklı bir otlatma alanlarında minimum olması temeline dayanmaktadır Karışık türler ile otlatma parazit kontrolünde de avantaj sağlamaktadır. Koyun, sığır ve atlarda genellikle farklı mide bağırsak parazitleri etkindir. Buna karşın koyun, keçi ve devede benzer parazitler etkin durumdadır.

-Hedefli veya Öngörülü Otlatma

Bu sistemde otlayan hayvanlar ile vejetasyonun gelişiminin kontrol edilmesi, özel bir amaca ulaşmak için yapılmaktadır. Bu uygulamada orman yangınları, mera ıslahı, havza yönetimi, doğal yaşam alanlarının iyileştirilmesi, zararlı ve istilacı bitkilerin kontrolü, yeni oluşturulan orman alanlarında besin rekabetini azaltmak gibi farklı amaçlara hitap eden otlatma uygulamaları yapılmaktadır.

Mera Otlatmasının Temel Kuralları

Otlatma, meranın vejetasyonu, toprağı ve diğer tabi unsurlarının zarar görmeyecekleri şekilde yapılmasının yanında vejetasyonun gelişmesini sağlayarak ot verimi ve kalitesinin arttırılması şeklinde planlanır. Mera bitkileri yıllık yaşamlarının her döneminde otlatmaya karşı aynı düzeyde duyarlı ya da dayanıklı değildirler. Otlatmada önemli olan nokta bitkilerin yıllık hayat devreleri içinde besin maddeleri üretimi, depolanması ve daha sonra kullanım dönemlerinin bilinmesidir.

Otlatma Mevsimi veya Dönemi

Bitkilerin otlatmadan zarar görmedikleri yüksekliğe eriştikleri safha otlatma olgunluğu evresi olarak tanımlanır. Mera bitkilerinin otlatmaya karşı dayanma güçleri her dönemde farklı olup, kritik olarak tanımlanan dönemler vardır. İlkbaharda bitkilerin büyüme başlangıcı ile otlatma olgunluğu arasındaki dönem ilkbahar kritik periyodu olarak anılır. Bu dönemde otlatma yapılması bitkilerin depo besin maddelerini azaltır ve zayıf düşürür. Bunun dışında yaz, sonbahar ve kışa giriş kritik dönemlerinde de dikkatli olunması gerekir. Genellikle çok yıllık mera bitkilerinin ilkbahar kritik dönemini geçirdikten sonraki bitkilerin hayatını tehlikeye sokmadan ve mera toprağını sıkışmasına sebep olmayacak şekilde mera bitkilerinin ilkbaharda ilk defa otlatılabileceği olgunluğa geldikleri dönem otlatma olgunluğu olarak tanımlanır. Otlatma olgunluğu genellikle bitkilerin yüksekliğine bağlıdır ve bu değer bitkilere göre değişlik göstererek 7-20 cm arasında bulunmaktadır. Otlatma mevsimi, otlatma olgunluğu safhası ile sonbahar da otlatmaya son verilmesi gereken tarih arasındaki periyoda denilir. Otlata mevsiminin uzunluğu mera ve iklimsel koşullara bağlı olarak değişiklik gösterir.

Otlatma Kapasitesi

Otlatma kapasitesi, belirli genişlikteki bir merada belirli bir süre içerisinde vejetasyon, toprak ve diğer doğal kaynaklara devamlı bir zarar vermeden otlatılabilecek en yüksek hayvan sayısıdır. Önemli olan meranın ürettiği yem ile oradan yararlanacak hayvan sayısı arasında bir denge kurulmasıdır. Türkiye meralarının verim durumları göz önüne alındığında bir otlatma mevsiminde bir koyun için ortalama 6 dekarlık bir alan hesaplanmaktadır. Otlatma kapasitesinin hesaplanmasında her bir mera için en azından 3 yılda bir yeniden bir değerlendirme yapılmalıdır.

Birörnek Otlatma

Birörnek otlatma, meranın her tarafında bulunan otun aynı derecede otlatılmasıdır. Burada koyunların mera üzerinde düzenli olarak dağılması ile sağlanır. Meranın arazi yapısı ve koyunların seçici otlamaları birörnek otlamayı güçleştirir. Meranın bölünmesi, çobanların yönlendirmesi, az otlanan yerlere tuz dökülmesi gibi uygulamalar birörnek otlamayı kolaylaştırabilir.

Uygun Hayvan Türü İle Otlatma

Mera bitki örtüsünün en iyi değerlendirecek hayvan türü ile otlatılması elde edilen otun tatmin edici seviyede hayvansal ürüne dönüştürülmesini sağlayacaktır. Kısa ve ince otlu ve öz çimenlerle baklagillerden meydana gelen otlaklar koyunlar için en uygun alanlardır. Uzun boylu buğdaygil ve baklagil otlarını sığırlar, çalı ve ağaç türlerini keçiler iyi değerlendirirler. Meranın topoğrafik özelliklerinin elverdiği ölçüde farklı hayvan türlerinin birlikte otlatılması mera yönetimini zorlaştırdığından meraya ayrı salınmaları gerekir. Farklı hayvan türlerinin meraya sokulmasında sıralama sığır, koyun ve keçi olarak planlanmalıdır. Bu sayede bitki örtüsüne zarar vermeden o meradan en yüksek düzeyde yaralanılmış olur.